مددکاری اجتماعی..::..Social Work

فقر تنها فقر اقتصادی نیست...


در نگاه ریشه ای، فقر زائیده فساد و توزیع نابرابر منابع قدرت، ثروت و فرصت‌ها در حوزه‌های مختلف جامعه است که با مفاهیم به ظاهر متمایزی با عناوین مختلفی از جمله فقر اقتصادی، سیاسی، اطلاعاتی، فرهنگی و ... به طبقات مختلف جوامع انسانی تحمیل می‌شود.


بررسیها نشان می‌دهد که عدم شفافیت نظام‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر کشورها می‌توانند نقش مهم و تعیین کننده‌ای در تحمیل این عارضه داشته باشند و به عنوان یک عامل در این توزیع ناعادلانه منابع و امکانات فردی و اجتماعی در جامعه مورد سوء استفاده قرار گیرند. بنابراین در صورتی که مبارزه عملی، ریشه‌ای و ثمربخش برای ریشه کنی مقوله فقر هدف واقعی تعریف شود بایستی مقابله با عوامل ریشه‌ای ساختاری و نقش نظام‌های حاکم بر جوامع در ایجاد این عارضه در اولویت توجه قرار گیرد. در این ارزیابی ایجاد فرصت‌های برابر در جامعه، توانمندسازی اصولی فقرا در مفهوم واقعی و جامع آن، نگاه هدفمند به عدالت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در نظامها و مبنا قرار گرفتن نگاه عادلانه در تقسیم منابع قدرت و ثروت جوامع و در بطن آنها ارتقای دانش، فرهنگ و آگاهیهای عمومی در این زمینه‌ها و آشنایی مردم با حقوق خود همراه با ایجاد زمینه‌های لازم برای مطالبه این حقوق جهت تامین امنیت پایدار از پیش فرضهای ضروری مقابله با فساد و فقر در مفهوم جامع آن در جوامع عدالت محور محسوب می‌شود. از اینرو برنامه‌های فقرزدایی نبایستی یک نگاه سطحی و صرفاً اقتصادی به مقوله فقر داشته باشد بلکه بایستی دامنه وسیعی از حقوق انسانی مرتبط به فقر را مد نظر قرار دهد. بررسی دامنه غفلت‌های گذشته در ساختار مدیریتی کشور که امروز نمود آن در اقتصاد کشور عیان شده است نشان می‌دهد که اصلاح آنها با چیزی جز یک حماسه ملی و بسیج نخبگان مقدور نیست موضوعی که از نگاه مقام معظم رهبری در رهنمودهایشان نیز دور نمانده است و به نظر می‌رسد نامگذاری شعار سال با عنوان حماسه اقتصادی و حماسه سیاسی نیز از همین نگاه قابل تفسیر باشد. امروزه متأسفانه نفوذ نگرشهای سطحی و بعضاً نادرست در ادبیات سیاسی ـ اقتصادی کشور، توسعه یافته است بطوری که تحت تاثیر آن یک غلط مصطلح نسبت به مقوله فقر در کشور جا افتاده و اصول اقتصادی و در راس آن مفهوم فقر را به سمت معانی سطحی و یک بعدی منحرف می‌کند، طوری که وقتی از فقر و فقرزدایی صحبت می‌شود، حتی اذهان و مواضع بعضی از مجریان نیز در سطح مسائل عوامانه و صرفاً معیشتی متوقف می‌شود و در اثر توسعه همین واقعیت تلخ است که امروز می‌بینیم بعضاً از خدمات زیربنایی نظیر برق‌رسانی، مخابرات، احداث جاده، خدمات آبرسانی، بهداشت عمومی و نظایر اینها در مقام محرومیت‌زدایی یاد می‌شود. بررسی دامنه آسیبهای این انحرافات تعریفی نشان می‌دهد که شاید بتوان بصورت مقطعی توقف این نگاه را در سطح عوامفریبی‌های تبلیغاتی تحمل کرد اما مشکل و بیم اصلی آنجا رخ می‌نمایاند که این اختلالات تعریفی تلاشهای نهادینه کردن عدالت و مبارزه اصولی با ریشه‌‌های فقر را در جامعه به انحراف می‌کشاند و این همان نقطه ای است که دستیابی به اهداف مقدس شعار سال را تهدید می‌کند.

رسالت پیامبران و امامان صرفاً سیر کردن شکم فقرا تعریف نشده و محدوده کاملی از ابعاد فقر را مد نظر قرار داده است و حتی مفهوم ریشه ای عدالت نیز قرار دادن هر چیز در جایگاه شایسته خود تعریف می‌شود. از این منظر فقر مذموم زمانی مطرح می‌شود که دامنه نابرابری‌های انسانی از حد طبیعی و خدادادی خود خارج شده و به تضییع حقوق دیگران منتهی شود و تفاوت‌های تصنعی را به صورت آزار دهنده‌ای به طبقات مختلف جامعه تحمیل کند.

از آنجایی که در نگاه کارشناسی برای بررسی اصولی مقوله فقر تفکیک ابعاد مختلف آن ضروری است این تفکیک بصورت زیر ارائه می‌گردد:

* فقر اقتصادی، به واسطه عدم توزیع متناسب منابع مادی و ثروت جوامع در راستای دستیابی به قدرت جوامع به آنها تحمیل می‌شود.

* فقر قدرت، به واسطه عدم توزیع متناسب مناصب دولتی، سیاسی و اجتماعی در بین گروه‌ها و طبقات مختلف جوامع به آنها تحمیل می‌شود.

* فقر سیاسی، توزیع نامتناسب منابع در سازماندهی ساختار سیاسی جامعه، به گروه‌های سیاسی، اقوام و طبقات مختلف جوامع تحمیل می‌شود.

* فقر فرهنگی، محصول ضعف درک، آگاهی و شعور جمعی لازم برای فهم ریشه‌های فقر در حیات مادی است. از این منظر فقیر کسی است که نسبت به ملزومات و شاخص‌های فرهنگی برای بهینه کردن زندگی خود آگاهی کافی ندارد.

* فقر اطلاعاتی، محصول توزیع نامتناسب داده‌های اطلاعاتی موردنیاز فعالیت‌های سیاسی ـ اقتصادی و امکانات دستیابی به آنها می‌باشد. این نوع فقر که در قالب رانتهای اطلاعاتی به جوامع تحمیل می‌شود با گذشت زمان شکاف‌های طبقاتی جوامع را از نقطه نظر قدرت اقتصادی و سیاسی عمیق‌تر می‌کند.

در کنار ابعاد فقر عنوان شده، اجزای دیگری از فقر ازجمله فقر غذایی، فقر مدیریتی، فقر علمی، فقر روانی و ... هم مشهود است که همه به نوعی چون کلاف سردرگمی با هم مرتبط هستند و به واسطه ریشه‌های درهم تنیده در زیر مجموعه عناوین فوق قرار گرفته و اثر یکدیگر را تقویت می‌کنند.

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد همه ابعاد فقر در فقر اقتصادی متبلور و متجلی می‌شود و در بسیاری از مواقع نیز صرفاً از همان طریق تبیین می‌شوند، از اینرو برای کنترل و مهار فقر اقتصادی که‌ اشتباهاً به جای عنوان کلی فقر مصطلح شده است، شناسایی ریشه ای آن در سایر ابعاد این پدیده و درک اثر تخریبی این نابرابریها ضروری است. اما به نظر می‌رسد شاهرگ حیاتی همه این ابعاد فقر که عامل اصلی سر درگمی این مجموعه کلاف بوده و شکاف‌های طبقاتی موجود در جوامع را تشدید می‌کند فقر فرهنگی است. فقری که به نوعی ریشه در باورهای غلط جوامع دارد، چرا که اگر فقر فرهنگی با شدت خاص خود در جامعه مطرح نباشد، پذیرش اولیه اختلافات تصنعی بین گروهها، طبقات و اقشار مختلف جامعه و شکاف آنها در مرزهای تقسیم بندی هر دو طبقه عامل فقر و قشر فقیر جوامع در قدم اول حتی فرصت طرح و پذیرفته شدن نیز پیدا نمی‌کرد. لذا پله اول فقرزدایی بایستی بر اساس اصلاح فرهنگ اجتماعی استوار گردد و در قدم بعدی اصلاح ابعاد اجرایی آن مد نظر قرار گرفته و به ریشه همه ابعاد شمرده شده فقر که به نوعی همزمان ریشه در قدرت و ثروت دارد توجه شود چرا که فقر قدرت و فقر اقتصادی در یک ارتباط تنگاتنگ تشدیدکننده یکدیگرند و کسب مال و ثروت به خاطر بدست آوردن قدرت بیشتر و کسب قدرت برای بدست آوردن مال و ثروت در جوامع جذابیت پیدا می‌کنند و همین امر باعث می‌شود که انسان‌ها سعی کنند تا قدرت را به خاطر ثروت و ثروت را به خاطر قدرت برای خود ذخیره‌سازی کنند. این انگیزه بعضاً سبب می‌شود صاحبان قدرت در جوامع سعی کنند به شیوه‌های مختلف بر منابع مختلف مادی و معنوی جامعه تسلط یابند و توزیع آن را مهندسی کنند. اما از آنجایی که ارتباط این دو به نوعی با عنوان ارتباط سیاسی تبیین می‌شود لذا ریشه این فقر دوقلو را بایستی در فقر سیاسی جستجو کرد. بنابر این به نظر می‌رسد در نگاه اصولی، اصلاح فقر سیاسی بایستی محور اجرایی تمام نهضت‌های فقرزدا محور در جوامع انسانی قرار گیرد. لذا انحرافات سیاسی در جوامع و فقری که محصول آن است به عنوان ریشه اصلی فقر جوامع در مفهوم کلی آن و عامل اصلی ایجاد شکاف در جوامع است، چنانکه حتی اگر به روند تمامی انقلاب‌ها و جنگ‌ها بنگریم، در سرمنشأ همه آنها رد پای نابرابری‌ها، تفاوت‌ها، کمبودها و زیاده‌خواهی‌های محصول فقر سیاسی را خواهیم دید. بنابراین تلاش برای غنای سیاسی شروع فیزیکی تحرکات فقرزدایی با مفهوم جامع آن در جوامع انسانی تلقی می‌شود. شکی نیست که غنای فرهنگ سیاسی افراد جامعه ریشه اصلی و موثر در اخلاق، رفتار، کنشها و واکنشهای اجتماعی آنان خواهد بود، اما در بعضی از موارد تاثیر تصورات گروهی خاص در دام نگاه انحصار طلبانه گرفتار شده و تعاریف تهدید منافع خویش را از مسیر منطقی منحرف می‌کنند و تحت تاثیر این نگاه معیوب تعاریف قابل بحثی در خصوص تأمین امنیت و منافع ملی ارائه می‌دهند که بر اساس آن این طور جمع بندی می‌شود که افکار عمومی جامعه ظرفیت پذیرش فضای باز سیاسی و اطلاعاتی را ندارند. این باور غلط و رو به زوال در جوامع جهان متمدن امروزی که در اصل زائیده بعضی تفکرات غلط اقشار فرادست و سلطه‌طلب جوامع برای حفظ فاصله خود با فرودستان است، در عین حالی که با تفکرات اسلامی در تضاد است، به چند دلیل منطقی قابل نقد می‌نمایاند. چرا که اولاً اگر فرض کنیم این فرضیه صحیح باشد، وجود انقباض سیاسی در جوامع انسانی و مقابله با تلاش برای بسط آگاهی‌های سیاسی در آن را توجیه نمی‌کند و این امر دقیقاً شرایطی مشابه توجیه تلاش برای حفظ نظام برده‌داری در قرون گذشته را برای افکار عمومی تداعی می‌کند. ثانیاً نگاه به گذشته نشان می‌دهد که بسیاری از توانگران امروزی جوامع، خود از ضعفای دیروز هستند لذا بسط این تصورات در مورد آنها نیز صادق خواهد بود و ثالثاً در مبحث فقرزدایی صحبت از تقدیم قدرت به ضعفا و افتادن از طرف دیگر پشت بام نیست، بلکه بحث اصلی این است که در جامعه فراهم کردن امکانات اولیه برای یک فضای رقابتی سالم و به رسمیت شناختن حق فعالیت سیاسی و اقتصادی در چارچوب قانون اساسی برای همه افراد جامعه در راستای حفظ آرامش پایدار جوامع ضروری است.

امروز اهمیت آسیب شناسی اثرات اجتماعی مقوله فقر در جوامع با مفهوم جامع آن و در منشاء آنها فقر سیاسی از جهاتی برای کشور ما نیز قابل تامل است چرا که کم توجهی به این عارضه می‌تواند بی‌تفاوتی نسبت به آینده را به افراد کشور تحمیل کند و این بی‌تفاوتی کانونهای کاهلی و تنبلی و عدم تحرک در مقابله با اوضاع نامطلوب اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در جامعه را تقویت می‌کند و این موضوع به نوبه خود در بسیاری از مواقع مقاومتها یا در حداقل خود بی‌تفاوتی‌های اجتماعی را در قبال پذیرش راهکارهای توسعه همه‌جانبه کشور، به مدیریت کلان کشور تحمیل می‌کند چرا که در صورت نهادینه شدن آن درک عده ای از افراد جامعه از اولویتهای مهم حیات جمعی محدودتر شده و این سوالها را پیش می‌کشند که این همه تلاش چه معنی دارد؟ توسعه کشور برای ما چه سودی دارد؟ دیگران برای ما چه کاری کرده اند که ما جبرانش کنیم؟ چرا ما باید برای توسعه و اصلاح تلاش کنیم؟ همچنانچه پیداست انتهای این سوالات و تفکرات پشت آن به ترجیح منافع شخصی بر منافع عمومی و ماندگار جامعه ختم می‌شود و این خود به معنی سوق دادن جوامع به سوی فرصت‌طلبی‌ها و خودبینی‌ها می‌باشد و طبیعی است که در این فضا اعتنا به حق و حقوق همنوع اهمیت خود را از دست می‌دهد و در حد خطرناک انسانها بابت پیشرفت ظاهری خود حتی حاضر به هزینه کرد منافع عمومی‌و ضرر رساندن به دیگران هم می‌شوند چرا که مطابق این بینش، هر فردی در صورت کوتاهی در جذب امکانات به انحای مختلف، از افراد دیگر جامعه عقب‌تر خواهد ماند، پس این حق را برای گروهی از افراد جامعه به طور نامعقول و حتی بصورت مضحک قانونی فرض می‌کند که برای خود و گروهش این مجوز را صادر کنند که از هر راهی برای جذب امکانات موجود جامعه به نفع خود استفاده کنند و به عبارت دیگر مسیر توجیه وسیله برای هدف را بپیمایند. این فرهنگ دقیقاً به معنی تیغی است که در صورت جا افتادن، ریشه توسعه پایدار را می‌زند. این نگاه در کنار واقعیت عینی محدودیت فضا و منابع، اذهان عمومی جوامع را برای رسیدن به خواسته‌های خود حتی به قیمت تخریب حقوق دیگران نیز تشویق می‌کند و این موضوع در ذات خود با تخریب اعتماد عمومی در جوامع مبتلا به، مشارکت عمومی آن جامعه را نشانه می‌رود و از آنجایی که تخریب اعتماد و مشارکت عمومی جوامع، در کنار محرکهای تشویق افراد آن به خود بینی‌های اجتماعی، دو محوری هستند که با ریشه‌‌های فرهنگی زیربنای فقر سیاسی در جوامع را تشکیل می‌دهند و این بعد از فقر خود عامل اصلی انعقاد نطفه فقر و فساد اقتصادی در جوامع است. لذا ایجاد غنای سیاسی به عنوان بعد محسوس مبارزه با فقر در جوامع ضرورت می‌یابد و به نظر می‌رسد این سرنخ ابتدای همان راهی است که می‌تواند مسیر روشنی را در تحلیل درست اهداف شعار سال، پیش روی مسئولان اجرایی بگذارد.

Iranian Social Workers

 

   + ; ۸:٤٦ ‎ق.ظ ; یکشنبه ۸ اردیبهشت ۱۳٩٢
comment نظرات ()
Get our toolbar!

.: Powered by Iranian Social Workers :.