مددکاری اجتماعی..::..Social Work

کودکان خیابانی چند ساعت در روز کار می‌کنند؟


مطالعات پژوهشی نشان می‌دهد کودکان خیابانی با فشار خانواده به‌کار مشغول‌اند؛ بطوری که حدود 78 درصد خانواده‌های این کودکان، با کار فرزندان خود موافق‌اند.تغییر و تحولات اجتماعی در سه دهه اخیر، همراه با افزایش آگاهی‌های عمومی و گسترش اطلاع‌رسانی زمینه‌ساز تحقیقات و بررسی‌هایی درباره مسائل مختلف اجتماعی شده است.


از جمله مشکلات اجتماعی که مورد توجه فعالان اجتماعی و مدنی در سال‌های اخیر بوده،‌ مسائل مربوط به کودکان از جمله کودکان کار و خیابانی بوده است.

مساله کودکان خیابانی فقط به ایران یا کشورهای درحال توسعه محدود نمی‌شود بلکه مساله‌ای جهانی است. هر چند تخمین تعداد دقیق کودکان خیابانی غیرممکن است مطمئنا می‌توان گفت که این تعداد به ده‌ها میلیون کودک در سراسر جهان بالغ می‌شود و احتمالا تعداد آنها در حال افزایش است. در ایران نیز آمار دقیقی از کودکان خیابانی در دست نیست که از جمله مهمترین دلایل این موضوع می‌توان به زندگی پنهان،‌ جابجایی و متغیر بودن تعداد آنها در زمان‌های گوناگون اشاره کرد.

سابقه تامل و مطالعه در مساله کار کودکان در ایران به بیش از سه دهه پیش بازمی‌گردد اما توجه به کودکان خیابانی کمی دیرتر و در دهه 60 آغاز شد. در اواسط دهه هفتاد، توجه جامعه ایران به‌طور جدی به کودکانی که در خیابان‌های تهران و سایر شهرهای بزرگ کشور به دستفروشی مشغول بودند، جلب شد.

یکی از پذیرفته‌ترین تعاریف و طبقه‌بندی‌ها از کودکان خیابانی تعریفی است که یونیسف ارائه داده و آنها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کند. دسته اول، کودکان خیابانی هستند که شاغل در خیابان‌اند و غالبا از خانواده‌های کم درآمد و پرجمعیت‌اند و علت حضور آنها در خیابان کسب درآمد است. دسته دوم کودکانی هستند که خیابان به منزله خانه آنهاست و این گروه از خانواده‌ای برخوردار نیستند.

یافته‌های یک تحقیق مروری 9 ساله بر روی 40 پژوهش انجام شده در موضوع کودکان خیابانی طی سال‌های 78 تا 86 در استان‌های تهران، مشهد، اصفهان، ‌قم، کرمانشاه، اراک، اهواز،‌ بندرعباس، ارومیه، گیلان، بندرترکمن، و گنبدکاووس نشان می‌دهد که در 20 مطالعه انجام شده از 40 مطالعه، 91 درصد کودکان را پسران و 9 درصد را دختران تشکیل می‌دهند.

همچنین طبق یافته‌های 28 مطالعه، بیش از 50 درصد کودکان در گروه سنی 12 سال و بالاتر قرار داشته و در 7 مطالعه، بیش از 50 درصد کودکان خیابانی زیر 12 سال بودند.

نگاهی به وضعیت سواد کودکان خیابانی

تجزیه و تحلیل یافته‌های این مطالعات حاکیست 83 درصد کودکان تحصیلاتشان زیردیپلم، (راهنمایی یا ابتدایی) و بقیه بی‌سواد بودند.

تنها گروه کوچکی از کودکان خیابانی بی‌سرپرست هستند

طبق این پژوهش، کودکان خیابانی شامل دختران و پسرانی از گروه‌های سنی مختلف هستند که غالبا مهاجر بوده و به خانواده‌هایی پرجمعیت تعلق دارند.

همچنین بیش از 80 درصد کودکان خیابانی کشور، با خانواده خود در ارتباط هستند. بنا بر یافته‌های 7 مطالعه از 40 مطالعه مرور شده، از بین 7 هزار و 627 کودک خیابانی تحت مطالعه، فقط 3.6 درصد فاقد سرپرست بودند. به عبارت دیگر می‌توان گفت به رغم برخی دیدگاه‌ها درخصوص بی‌سرپرستی و رها بودن اکثر کودکان خیابانی، تنها گروه کوچکی از کودکان خیابانی بی‌سرپرست هستند یا ارتباط خود را با خانواده قطع کرده‌اند اما اکثر آنها با خانواده‌های خود در ارتباط هستند و به منظور کسب درآمد و کمک به ادامه بقای خود و خانواده، مشغول به‌کارند.

این مطالعات نشان داد: بیشتر کودکان خیابانی به خانواده‌های پرجمعیت تعلق دارند؛ بطوریکه 85 درصد کودکان خیابانی مورد مطالعه از خانواده‌هایی با بعد بیش از 5 نفر برخاسته‌اند.

یافته‌های 20 مطالعه از 40 مطالعه انجام شده نشان داد: 50 تا 91 درصد کودکان خیابانی متعلق به خانواده‌های با بعد 5 نفر و بالاتر هستند و در 17 مطالعه 70 تا 91 درصد کودکان خیابانی از خانواده‌های پنج نفره یا بیشتر بوده‌اند.

بر اساس یک مطالعه از این مطالعات که در اصفهان انجام شده است، ‌احتمال خیابانی شدن کودکان در خانواده با بعد بیش از چهار نفر، شش برابر خانواده با بعد کمتر از چهار نفر است.

کودکان خیابانی چه‌کاره‌اند؟

طبق این یافته‌ها، اغلب کودکان خیابانی به مشاغل ساده‌ای اشتغال دارند که نیاز به مهارت خاصی ندارد مانند دست فروشی، پادویی و امثال آن. به عبارتی انواع فعالیتهای کودکان برای کسب درآمد شامل دستفروشی، شاگردی مغازه، پادویی سینما،‌ واکس زدن، جمع‌آوری ضایعات، شست‌و‌شوی اتومبیل، وزن‌کشی، باربری، جارچی‌گری و تکدی‌گری گزارش شده است. در 5 مطالعه از مجموع 40 مطالعه انجام شده، دستفروشی بالاترین فراوانی را در میان مشاغل کودکان با شیوع 68.5 درصد داشته و بالاترین فراوانی تکدی‌گری هم 18.6 درصد بوده است.

کودکانی که روزی 10 ساعت کار می‌کنند!

شش مطالعه از 40 مطالعه انجام شده دارای داده‌های مربوط به ساعات اشتغال کودکان است. بیشترین فراوانی ساعات اشتغال کودکان مربوط به یک مطالعه در سطح شهر تهران بود که بر اساس آن 44 درصد کودکان 10 ساعت در روز به کار اشتغال داشتند. نتایج 5 مطالعه هم حاکیست که 50 تا 90 درصد کودکان بیش از شش ساعت در روز کار می‌کنند. بنابر تحلیل یافته‌های این مطالعه، 68.4 درصد این کودکان بیش از 6 ساعت در روز کار می‌کنند.

درآمد 150 هزار تومانی برخی کودکان خیابانی!

12 مطالعه از 40 مطالعه انجام شده نیز وضع درآمد کودکان را بررسی کرده است. پایین‌ترین میزان درآمد مربوط به کودکان خیابانی محله دروازه غار تهران بوده است. در این مطالعات بالاترین میزان درآمد کودکان خیابانی تا 100 هزار و 150 هزار تومان هم رسیده است.

81 درصد خانواده‌های کودکان خیابانی؛ زیر خط فقر

از دیگر یافته‌های این مطالعه آن است که اوضاع اقتصادی و فقر خانواده‌ها، نقش موثری در ورود کودکان خیابانی به بازار کار و مشارکت در کسب درآمد دارد.

اکثر کودکان خیابانی در خانواده‌هایی با درآمد پایین زندگی می‌کنند؛ بطوری که براساس نتایج 81 درصد خانواده‌های کودکان زیر خط فقر زندگی می‌کنند؛ بنابراین ارتباط معناداری بین درآمد خانواده با خیابانی شدن کودکان وجود دارد.

خانواده پرجمعیت در مقایسه با خانواده کوچک‌تر کمتر قادر به تامین هزینه‌های خانواده از جمله مخارج تحصیل کودکان هستند؛ در این وضع و حال و به منظور صرفه‌جویی در مخارج خانواده کودکان از رفتن به مدرسه خودداری می‌کنند و خود با ورود به بازار کار نقش کمکی در کسب درآمد خانواده ایفا می‌کنند. اگرچه زیاد بودن شمار کودکان افزایش هزینه‌های خانواده را در پی دارد اما با وجود درآمدهای کم، امکان درآمد متعدد را برای خانواده فراهم می‌آورد. بدین ترتیب این فقر خانواده است که کودکان را به بازار کار سوق داده و آنها را به مشارکت در کسب درآمد وامی‌دارد.

پدران کودکان خیابانی چه شغلی دارند؟

از 18 مطالعه صورت گرفته درباره اشتغال پدران کودکان خیابانی انواع وضعیت اشتغال آنها عبارت بوده‌اند از پدران بیکار، کارگر، کارمند، کشاورز، دارای شغل آزاد مانند رانندگی، مسافرکشی، دستفروشی، جمع‌آوری کارتن و پلاستیک،‌ قالیبافی، کفاشی و حتی مشاغل خلاف قانون مثل قاچاق مواد مخدر و تکدیگری.

بر اساس نتایج 23.38 درصد پدران کودکان خیابانی بیکار بوده و 68.4 درصد مادران آنها خانه دار هستند و مشارکتی در کسب درآمد خانواده ندارند.

تاثیر بیکاری پدر بر خیابانی شدن کودکان

از دو مطالعه از 48 مطالعه مرور شده دریافت می‌شود که ارتباط معناداری بین نداشتن درآمد مستمر پدر و بیکاری با خیابانی شدن کودک وجود دارد. بر اساس یافته‌های مطالعات پدران شاغل نیز عمدتا به مشاغلی مانند کارگری و مشاغل آزاد کم‌درآمد مانند دستفروشی و جمع‌آوری ضایعات، باربری و ... اشتغال دارند. در این بین مشاغلی غیرقانونی چون تکدی‌گری و خرید و فروش مواد مخدر نیز گزارش شده است و این درحالی است که شماری از کودکان از بیان مشاغل غیرقانونی پدرانشان خودداری کرده‌اند. این یافته مجددا بر وضع اقتصادی وخیم خانواده های کودکان خیابانی تاکید می‌کند و احتمال ورود کودکان به خیابان برای کسب درآمد به سبب اوضاع نابسامان اقتصادی خانواده را تایید می‌کند.

وضعیت سواد والدین کودکان خیابانی

از مجموع یافته‌های مطالعات انجام شده این نتیجه به دست آمده که پدران 91 درصد کودکان خیابانی و ماداران 85.5 درصد کودکان، بی سواده یا دارای تحصیلات کمتر از دبیرستان هستند. درحالیکه آهنگ باسوادی در کشور 84.61 درصد است، در 10 مطالعه بالاترین فراوانی در وضع تحصیلی پدران کودکان خیابانی، مربوط به پدران بی‌سواد بوده است.

این درحالیست که در دو مطالعه، ارتباط معناداری بین سطح تحصیلات والدین و خیابانی شدن این کودکان وجود داشته و تحصیلات پایین پدر و مادر عامل مهمی در خیابانی شدن شناخته شده است. سطح پایین سواد در خانواده‌ها نیز با احتمال کسب درآمد کمتر، فرزندان بیشتر و توجه کمتر به ضرورت تحصیل کودکان همراه بوده و مجموعه این عوامل موجب به کارگیری کودکان به عنوان منبع کسب درآمد برای خانواده ها می‌شود.

شیوع مهاجرت بین کودکان خیابانی

شیوع مهاجرت داخلی در کودکان خیابانی از 15.1 درصد در گیلان تا 83.3 در تهران گزارش شده و بر اساس نتایج 10 مطالعه تحلیلی نیز که به بررسی رابطه مهاجرت – صرف نظر از نوع آن با خیابانی شدن پرداخته‌اند این رابطه معنادار بوده است. با توجه به محدودیتهای جدی کودکان مهاجر در دسترسی به امکانات آموزشی و وضع اقتصادی مهاجران که اکثر آنها را افغانی‌ها تشکیل می‌دهند. ورود این کودکان به خیابان به دلیل بازماندن از تحصیل و نیاز خانواده به کمک کودکان در تامین معاش دور از انتظار نیست. اگرچه در مهاجرت خارجی کودکان خیابانی به ایران، کودکان افغانی بیشترین فراوانی را دارند اما کودکان عراقی و پاکستانی هم در میان آنها گزارش شده است.

طبق این مطالعات ارتباط مهاجرت و خیابانی شدن کودکان معنادار بوده است بطوریکه مهاجر خارجی بودن خطر خیابانی شدن این کودکان را 4.7 برابر افزایش داده و عامل بالقوه برای خیابانی شدن این کودکان بوده است.

کودکان تحت فشار خانواده خیابانی می‌شوند

با اندک مطالعاتی که در مجموع 40 مطالعه انجام شده به کار کودکان از دیدگاه خانواده پرداخته‌اند چنین نتیجه گرفته می‌شود که 34 درصد کودکان با فشار خانواده به کار مشغول شده‌اند و از یک مطالعه نیز چنین برمی‌آید که نزدیک به 78 درصد خانواده‌های کودکان با کار آنها موافق‌اند. هر چند این یافته بر ضرورت مطالعات تکمیلی در خصوص گرایش و دیدگاه خانواده درباره کار کودکان اشاره دارد و بر آن است که شماری از کودکان با موافقت خانواده وارد بازار کار در خیابان‌ها می‌شوند.

از مجموع یافته‌های فوق چنین برمی‌آید که اشتغال کودکان خیابانی به کار به عواملی از جمله بعد بالای خانوار، شیوع بالای بیکاری و مشاعل کم درآمد پدران، درآمد پایین خانواده، سطح پایین سواد والدین و ... بازمی‌گردد و در این میان ارتباط معناداری بین وضع اقتصادی و فقر خانواده با ورود کودکان به خیابان دیده می‌شود. متغیرهای مرتبط با عوامل اقتصادی فراوانی بالایی داشته و به نظر می‌رسد در کشور ما عامل خطر مهمی برای ورود کودکان به خیابان است.

یافته‌های این مطالعه بیانگر ضرورت استفاده از سیاستهای حمایت و رفاه اجتماعی در مبارزه با پدیده کودکان خیابانی است و بهتر است که مورد توجه دست اندرکاران مساله کودکان خیابانی در کشور قرار گیرد.

Iranian Social Workers

   + ; ۱٠:۳٩ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢۳ اردیبهشت ۱۳٩٢
comment نظرات ()
Get our toolbar!

.: Powered by Iranian Social Workers :.