مددکاری اجتماعی..::..Social Work

پتک فقر بر قلک سرمایه اجتماعی


سرمایه اجتماعی مجموعه ای از هنجارها، ارزش های غیر رسمی، قواعد عرفی و تعهدات اخلاقی است که رفتار متقابل افراد در آنها شکل می گیرد و موجب تسهیل روابط اجتماعی می شود. سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از مولفه های مهم اجتماعی در جوامع، بر دیگر مولفه های جامعه از جمله امور اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، مشارکت و ... تاثیر بسزایی دارد که در این میان فقر نیز از سرمایه اجتماعی متاثر می شود و از طرفی بر آن تاثیرگذار است.


یکی از جنبه های مهم در توسعه پایدار، استفاده از مفهوم سرمایه در وجه اجتماعی آن است. به طور معمول و در نگاه اول، آنچه توسعه و رشد اقتصادی بر پایه آن بنا شده، شامل سرمایه طبیعی، سرمایه مادی و سرمایه انسانی است که به عنوان ثروت یک ملت شناخته می شود.

این مساله به تازگی معلوم شده که این سه نوع سرمایه، فقط بخشی از فرآیند رشد اقتصادی را تعیین می کنند؛ چرا که اینها از راهی که بازیگران اقتصادی با یکدیگر تعامل می کنند و به یکدیگر نظم می بخشند تا رشد و توسعه را فراهم آورند، چشم می پوشند. پس برای بررسی اختلاف رشد میان کشورهایی که از نظر آن سه دسته سرمایه، دارای وضعیت یکسانی هستند، باید در پی حلقه ای دیگر بود؛ آن حلقه مفقوده، «سرمایه اجتماعی» است.

بحث و پژوهش پیرامون سرمایه اجتماعی در چند دهه اخیر توجه بسیاری از پژوهشگران اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در جهان را به طور فزاینده به خود جلب کرده است. بالطبع این مفهوم حتی بسیار زودتر از مفاهیم دیگر وارد جهان سوم شد و در مدتی بسیار کوتاه سفره خود را در کل دنیا گستراند. به جرات می توان گفت «هیچ حوزه ای در تحلیل اجتماعی، اقتصادی و سیاست گذاری، از آن چه که بانک جهانی حلقه گمشده توسعه می نامد در امان نمانده است، از روسیه و جهان سوم گرفته تا زاغه نشین های آمریکای شمالی» (بن فاین،۱۳۸۵). در ایران نیز در سال های اخیر سرمایه اجتماعی یکی از موضوعات مورد توجه پژوهشگران و نهادهای حکومتی و نیز مقامات و مسوولان کشوری بوده است که جای دادن سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از مولفه های مهم به کار رفته در سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران شاهد این مدعا است.

باید توجه داشت که سرمایه مادی، با ایجاد تغییرات در مواد، جهت شکل دادن به ابزارهایی که تولید را تسهیل می کند به وجود می آید و از جنبه ای ملموس و قابل مشاهده برخوردار است، اما سرمایه اجتماعی، در روابط میان افراد تجسم می یابد و زمانی به وجود می آید که روابط میان افراد به شیوه ای دگرگون شود که کنش را تسهیل کنند. در تعریف باید عنوان کرد، سرمایه اجتماعی منابع یا منافع حاصله در اثر عضویت فرد یا افرادی است که در شبکه روابط اجتماعی قرار می گیرند و تعامل در آن شبکه اجتماعی، هم تولید منبع و هم تولید منفعت می کند؛ آن منبع و منفعت تولید شده که برون داد شبکه روابط است را می توان به عنوان «سرمایه اجتماعی» در نظر گرفت یا به عبارت ساده تر، پیوند بین افراد در شبکه ارتباطات اجتماعی را می توان سرمایه اجتماعی دانست.

امروزه سرمایه اجتماعی رابطه پیچیده ای با اقتصاد پیدا کرده است. بدیهی است که سرمایه اجتماعی اشتراکات آشکاری با مفهوم سرمایه انسانی و مادی دارد که در علم اقتصاد مطرح است؛ بنابراین در این سلسله مقالات به بررسی رابطه سرمایه اجتماعی با شاخص ها و متغیرهای اقتصادی از قبیل فقر، توسعه، تورم، نابرابری، فساد مالی، نرخ رشد، بیکاری خواهیم پرداخت که در این بخش، شاخص فقر مورد بحث قرار می گیرد.

● فقر و تاثیر آن بر سرمایه اجتماعی

بدون شک فقر از زمره مهم ترین معضلات جامعه بشری است که از جایگاه ویژه ای در بین سایر مسائل اجتماعی برخوردار است. فقر از جمله مسائلی است که همواره و در همه حال مورد توجه سیاستمداران و اقتصاددانان می باشد. به جرات می توان گفت که موضوعی همیشه تازه و بکر است. با وجود پیشرفت و توسعه گسترده در زندگی بشری، میزان فقر نه تنها کاسته نشده، بلکه بر طبق آمارهای موجود در حال افزایش نیز است که گسترش روز به روز اقدامات جامعه جهانی بر علیه فقر نیز موید این موضوع است. از جمله اقدامات مهم و موثر جهانی برای مقابله با فقر می توان به اهداف توسعه هزاره (MDGs) اشاره کرد که اولین هدف از هشت هدف (Target) مطرح این سند جهانی، ریشه کن کردن فقر مطلق و گرسنگی است. مشکلات فقر صرفا منحصر به پیامدهای خود فقر نمی باشد، بلکه بر شاخص های اجتماعی مهم دیگری نیز تاثیرگذار است.

تمامی رویکردها و نظریه های موجود حاکی از آن هستند که فقر می تواند از راه های مختلف سطح سرمایه اجتماعی را در بین خانوارها تحت تاثیر قرار دهد. فقر را می توان فقدان نسبی درآمد، دارایی، خدمات پایه، منزلت، امکانات آموزشی، تحرک اجتماعی و نیز عدم حضور و مشارکت در تصمیم گیری ها تعریف کرد. همان گونه که از تعریف برمی آید، افراد فقیر از حضور فعالانه در صحنه اجتماع و مشارکت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پرهیز می کنند و جامعه نیز این شرایط را برای آنان کمتر پیش می آورد.

فقر به نوبه خود بی سوادی، محیط مسکونی نامساعد، ضعف و انواع محرومیت ها و محدودیت ها را به همراه می آورد. طبعا نداشتن درآمد در جامعه امروز انسان را از بسیاری از قابلیت ها و امکانات گوناگون نظیر امکان تحصیل باز می دارد و به تبع آن بی سوادی، بی اطلاعی را در جهانی که داشتن اطلاعات، لازمه زندگی در آن است، به همراه می آورد. در باب چگونگی این ارتباط باید گفت که در واقع افراد فقیر، تحت تاثیر واقعیت زندگی خودشان از قبیل درآمد کم، بیکاری، بیماری، بی سوادی و بی سرپرستی و... قرار می گیرند که این امر متعاقبا آنان را به نوعی بی اعتمادی، عدم مشارکت، کاهش روابط و تضعیف پیوندهای اجتماعی که همه و همه از مولفه های اساسی سرمایه اجتماعی هستند، دچار می کند.

جایگاه و رتبه فرد در گروه و محیط اجتماعی به میزان برخورداری وی از انواع سرمایه ها از قبیل سرمایه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی بستگی دارد و باید بدانیم که این سرمایه ها قابل تبدیل شدن به یکدیگر هستند و بر همدیگر تاثیر می گذارند، به طوری که صاحبان منابع تولید و اندیشه و سرمایه، ضمن دارا بودن بیشترین سرمایه اقتصادی، بیش ترین سطح سرمایه اجتماعی را نیز در اختیار دارند و افراد فقیر و بیکار، کمترین مقدار را از منظر سرمایه اقتصادی و اجتماعی دارا هستند؛ بنابراین فقرا در کنار کمبود سرمایه اقتصادی، فاقد تحصیلات بالا، مشارکت اجتماعی، اعتماد اجتماعی، روابط و پیوندهای اجتماعی و عضویت سازمان های مردم نهاد بوده که در واقع عناصر ضروری تشکیل و گسترش سرمایه اجتماعی هستند. نکته حائز اهمیت اینکه، فقر و محرومیت عواملی هستند که فرآیند باز تبدیل سرمایه ها به یکدیگر را نیز دچار اختلال می کنند. در اندک مطالعات انجام گرفته در این خصوص در ایران بر همبستگی قوی منفی بین وضعیت فقر با سرمایه اجتماعی اشاره شده است، به این معنی که خانوارهای فقیر در کلیه مولفه های مربوط به سرمایه اجتماعی ضعیف تر از خانوارهای مرفه بوده اند. از این رو در مجموع می توان انتظار داشت که محرومیت مادی و سطح پایین رفاه جامعه و گسترش فقر به انحای مختلف موجبات کاهش سرمایه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.

● ارتباط متقابل و دو سویه فقر و سرمایه اجتماعی

تاکنون از ارتباط و تاثیر فقر بر سرمایه اجتماعی صحبت رفته است، ولی باید دقت کرد که بین سرمایه اجتماعی و فقر رابطه متقابل و دوسویه تنگاتنگی وجود دارد، در حدی که نمی توان مشخص نمود که کدام یک تاثیر بیشتری بر دیگری دارد، به این صورت که طبق گفته های بالا، فقر تاثیر منفی بر میزان سرمایه اجتماعی افراد و گروه ها دارد، از طرفی افزایش میزان سرمایه اجتماعی به طرق گوناگون، زمینه لازم برای ارتقای سطح رفاه افراد فقیر و متعاقب آن زمینه رشد فرهنگ مشارکتی، روحیه داوطلبانه، همکاری و اعتماد اجتماعی فراگیر را فراهم می سازد و نوعی پیوند و رابطه محکم، صمیمیت و کمک متقابل را در سطح بین فردی ایجاد می نماید.

● تحلیل وضعیت موجود سرمایه اجتماعی از منظر آمار فقر

مروری بر آمار سازمان ملل که در گزارش توسعه انسانی سال ۲۰۱۱ این نهاد بین المللی آمده است نشان می دهد که جمعیت زیر خط فقر درآمدی ایران (که بر مبنای ۲۵/۱ دلار PPP در روز می باشد) در بین سال های ۲۰۰۰ الی ۲۰۰۹ حدود ۵/۱ درصد از جمعیت را شامل می شود.

این شاخص برای کشورهایی چون اسلوونی، مجارستان، لهستان، کرواسی و مالزی تقریبا برابر صفر درصد افراد جامعه می باشد و این رقم برای کشورهایی چون رومانی، صربستان، آلبانی و اوکراین زیر ۱ درصد است. با توجه به این شاخص، کشورهایی چون هند با ۴۲ درصد، کنگو با ۵۴ درصد، سوازیلند با ۶۳ درصد، بنگلادش با ۵۰ درصد، تانزانیا با ۶۸ درصد، مالاوی با ۷۴ درصد و مالاوی با ۸۴ درصد بیشترین درصد افراد فقیر را دارا هستند.

مطابق آخرین آمارهای موجود بانک جهانی در بازه زمانی سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹ نیز ۲۰ درصد فقیرترین افراد جامعه در ایران سهمی حدود ۴/۶ درصد از مصرف یا درآمد ملی را دارا بوده اند که این نسبت برای کشور های مجارستان ۴/۸ درصد، ایتالیا ۵/۶ درصد، آرژانتین ۱/۴ درصد، ایالات متحده ۴/۵ درصد و ترکیه ۷/۵ درصد است. در ضمن بر اساس آمار آخرین گزارش بانک جهانی (WDI ۲۰۱۱) سهم دهک بالا از کل درآمد ۶/۲۹ درصد و سهم دهک پایین ۶/۲ درصد می باشد.

همچنین آخرین آمار رسمی شاخص ضریب جینی برای ایران که مربوط به سال ۲۰۰۵ میلادی است، ۳۸۳/۰ درصد را نشان می دهد که البته با توجه به تحقیقات انجام شده اخیر که آمار آن هنوز به صورت رسمی انتشار نیافته است، مقدار ضریب جینی برای کشور ایران به میزان ۳۵/۰ (سی و پنج صدم) کاهش یافته است. با توجه به اینکه فقر و نابرابری می تواند منجر به عدم اعتماد و در ادامه عامل فرسایش سرمایه اجتماعی شود، طبیعی است که وضع مطلوبی از لحاظ سرمایه اجتماعی برای کشور پیش بینی نمی شود.

همچنین بر اساس نتایج اخذ شده از یک پژوهش (صالحی امیری، ۱۳۸۷) نیز که به اولویت بندی آسیب ها و تهدیدات اجتماعی دهه آتی ایران پرداخته است، از بین ۲۰ محور احصا شده از آسیب ها و تهدیدات اجتماعی ایران، فقر با ۶۹/۷ درصد در رتبه پنجم قرار دارد؛ این بدان معناست که در دهه آینده پدیده فقر در ایران به صورت یک معضل اجتماعی مطرح خواهد شد که این خود از طرفی ناشی از کاهش سرمایه اجتماعی در جامعه است و در وهله دوم باعث تنزل سرمایه اجتماعی و وخیم تر شدن اوضاع خواهد شد؛ به این ترتیب که فقدان یا کاهش سرمایه اجتماعی و گسترش فقر منجر به بروز معضلات، بحران ها و تعارضات متعدد اجتماعی می شود.

تاکید دین مقدس اسلام بر رفع فقر و مبارزه با آن، نشانگر آن است که این پدیده آثار و پیامدهای منفی و مشکل زایی در زندگی فردی و اجتماعی انسان ها دارد، به گونه ای که اگر نسبت به آن اقدام مناسب از سوی فرد، جامعه و دولت صورت نپذیرد، معضلات و مشکلات گسترده ای در جامعه ایجاد می شود.

● جمع بندی و راهکار نیل به اهداف سند چشم انداز ۲۰ساله کشور

مطابق با سند چشم انداز ۲۰ ساله جمهوری اسلامی ایران، جامعه ایرانی در افق این چشم انداز شامل یکسری ویژگی هایی است که از جمله این ویژگی ها برخورداری از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فناوری، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی و تولید ملی می باشد و از طرفی شامل برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تامین اجتماعی، فرصت های برابر، توزیع متناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهره مند از محیط زیست مطلوب نیز است.

همان گونه که ملاحظه می شود در موارد مصرح در سند چشم انداز به سرمایه اجتماعی و فقر اشاره شده است که خود نشان دهنده اهمیت این دو مولفه برای سیاستگذاران می باشد. حال بر اساس موارد مطرح شده می توان نتیجه گرفت که بین سرمایه اجتماعی و فرآیند نیل به چشم انداز ارتباط وجود دارد و همچنین از طرفی چگونگی توسعه و برنامه های آن برای توزیع درست منابع، در ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی نقش دارد. در نتیجه بعد از آنکه با عناصری مانند آگاهی، توانمندسازی، اعتماد و مشارکت، سرمایه اجتماعی شکل گرفت، این سرمایه می تواند به عنوان یک متغیر مهم در فرآیند نیل به چشم انداز وارد عمل شود و به همراهی و همکاری آحاد مردم و کارآمدی برنامه ها منجر شود.

معتدل بودن شرایط اجتماعی که از توزیع امکانات و منابع حاصل می شود، می تواند موجب افزایش اعتماد اجتماعی و تقویت هنجارهای اجتماعی در میان شهروندان شود و زمانی که حس اعتماد اجتماعی به صورت فراگیر در جامعه توسعه و گسترش پیدا کند، می تواند بسترساز و ظرفیت ساز بسیاری از برنامه های مبتنی بر چشم انداز گردد. به این ترتیب می توان گفت که سرمایه اجتماعی هم بر روند توسعه تاثیرگذار است و هم از آن تاثیر می پذیرد؛ بنابراین ضروری است برای نیل به اهداف چشم انداز، به اقدامات لازم جهت تقویت سرمایه اجتماعی توجه بیشتری صورت گیرد.

در نهایت برای دستیابی به اهداف مشخص شده در سند چشم انداز و سایر برنامه های توسعه ای و مقابله با فقر در کشور و نیز ارتقای سرمایه اجتماعی، پیشنهاد می شود که موارد زیر مورد توجه ویژه قرار گیرند:

افزایش و گسترش تحصیلات و آموزش عالی که یکی از شاخص های تاثیرگذار بر پایگاه اقتصادی و اجتماعی افراد است، خصوصا در افراد قشر پایین جامعه که باعث پیشرفت طبقاتی آنها می شود.

گسترش امکان تحرک طبقاتی و اجتماعی که موجب افزایش رضایت فردی در جامعه شده، سرمایه اجتماعی را افزایش می دهد.

توزیع عادلانه درآمد بین مردم، در کنار رشد اقتصادی می تواند موجب کاهش سطح بی عدالتی و فقر شود و به تبع آن سطح سرمایه اجتماعی بهبود یابد.

Iranian Social Workers

   + ; ٧:٠٠ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ۱۳٩۱/۸/٢٥
comment نظرات ()
Get our toolbar!

.: Powered by Iranian Social Workers :.