مددکاری اجتماعی..::..Social Work

آیا زندان امنیت جامعه را تامین می کند؟


به راستی جایگاه زندان کجاست؟ کسی به این واقیت فکر کرده است که پیشگیری بهتر است یا درمان؟ آیا زندان درمان است و یا حبس و خارج سازی یک بزهکار از دامن جامعه؟


آیا این بزهکار بعد از چند سال تحمل مجازات زندان درمان خواهد شد یا به یک بزهکار خطرناکتر تبدیل می شود؟ آیا او خانواده ای هم دارد ،سرنوشت خانواده اش چه خواهد شد؟ اینها سولاتی است که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت.

زمینه پژوهش تاریخچه مجازات و حبس نخستین اجتماعات انسانی به دلایل متعددی از جمله فقدان دیدگاه های اصلاحی ، غلبه دیدگاه قصاص، انتقام و تشفی خاطر آسیب دیده و از همه مهم تر و تعیین کننده تر فقدان توان و امکانات نگهداری ، تغذیه و محافظت از مجرمین ، چندان گرایشی به استفاده از حبس نداشتند قدیمی ترین قوانین مکتوب بشر شامل قوانین هیتی ها(بهزادی ۱۳۷۸:۹) و حمورابی (جوان ۱۳۵۳:۲۱۱) عمدتاً جرائم مالی برای فرد خاطی یا استفاده از قاعده سرراست « چشم در برابر چشم» را در بر می گیرد.

این شرایط حتی در مورد جرائم غیرعمدی صادق بود. مسئولیت فردی و در مواردی خانوادگی بود. مثلاً یکی از قوانین حمورابی می گوید اگر پلی خراب شود و فرزند کسی که از روی پل عبور می کرده دچار آسیب شود و یا بمیرد فرزند معمار پل به همان نسبت آسیب قصاص شده و یا به قتل می رسد(کی نیا ۱۳۷۳:۲۹) در واقع مسئولیت جزایی بر پایه «مادی بودن عمل » بنا شده بود و اگر کسی مرتکب جرم می شد مستحق مجازات بود اعم از اینکه به لحاظ روانی از سلامت برخوردار باشد یا خیر؟(شامبیاتی ۱۳۷۲:۱۳۶). با این تفاصیل بشر مراحلی را در اعمال مجازات طی کرده که عبارتند از:

● دوران انتقام :

در این مرحله جوامع فقدان تشکل و انسجام امروزین بوده اند و خانواده تنها ساختار منظم و قاعده دار بوده است. جرائم ارتکابی اغلب شامل قتل و غارت ، سرقت ، ضرب و جرح و تصرف عدوانی املاک و احشام بود از آنجا که دراین دوره جامعه به معنای کنونی وجود نداشته نه از بروز چنین وقایع تلخی متأثر می شد و نه امکان بروز واکنش اجتماعی نسبت به این وقایع موجود بود. به این ترتیب قربانی متوسل به انتقام گیری می شد. چنان که پیشتر متذکر گردید از خصوصیات این دوره مسئولیت جمعی اعضای خانواده فرد مرتکب جرم می باشد.

در مواردی این انتقام حالت قبیله ای به خود می گرفت و با توجه به سطح زندگی و نحوه پیوستگی اعضای قبیله همة افراد آن قوم وقبیله را دربرمی گرفت(مظلومان ۱۳۵۵نقل از شامبیاتی ۱۳۷۲:۱۳۷). به تدریج جامعه دچار دگرگونی شد و نظامی در امور اجتماعی بوجود آمد و دولت در اَشکال اولیه آن شکل گرفت.

حاصل این روند برای جرم و مجازات دو شکل بود اول از بین رفتن مسئولیت جمعی به این معنی که تنها شخص بزهکار مسئول عمل مجرمانه به شمار رفت و پی آمد عمل مجرمانه را به صورت فردی تحمل می کرد. دوم تعدیل مجازات در برابر فعالیت مجرمانه بود. از آنجا که تا پیش از این تحولات مجازات براساس انتقام بود و اندازه و حدود آن بستگی به ترحم و شفقت قربانی عمل مجرمانه بود که گاه حد و مرزی نداشت، اولین عمل دولت ها تعیین مجازات معادل و در حدود عمل مجرمانه بود. مهمترین قدمی که در تعدیل اعمال انتقام شخصی برداشته شد، قبول جایگزین غرامت بود. در واقع غرامت جایگزین نقدی یا جنسی قصاص بود از جمله وظایف دولت ها نیز تعیین حدود و اندازه غرامت ومالی بود که در برابر هر عمل مجرمانه باید پرداخت می شد.

در عصر جدید دیدگاه هایی درباره اِعمال مجازات پدیدار شد براساس این دیدگاه ها ضمن محکوم کردن مجازاتهای شدید این اعتقاد تقویت شد که علت بوجود آمدن و ازدیاد جرم ، عدم اجرای صحیح مجازاتها است براساس دیدگاه مکتب کلاسیک اگر به بهانه کافی نبودن مجازاتها آنها را تشدید کنیم ولی اجرای آن ناقص باشد نه تنها اثر مطلوب ایجاد نمی شود بلکه بازتاب معکوس بوجود می آید. با توجه به جمیع جهات به نظر می رسد شدت مجازات تا حدودی باعث جلوگیری از بروز مجدد جرم می شود ولی از آن حدود مشخص که گذشت دیگر حالت بازدارندگی خود را از دست میدهد.

● روش تحقیق: جامعه آماری:

شامل کلیه زندانیان متأهلی که پنج سال یا بیشتر محکوم به زندان شده اند و حداقل دو سال و نیم ازاین مدت را در زندان به سر برده اند.( ضمناً محکومیت حبس ابد از این گروه مستثنی هستند).

نمونه گیری دراین تحقیق از روش نمونه گیری سیستماتیک استفاده شده است در این نوع نمونه گیری ابتدا همه افراد جامعه فهرست می شوند و با انتخاب فاصله مناسب که از طریق فرمول N/n محاسبه می شود ، تعداد مورد نظر استخراج می شوند.(عمیدی ۱۳۷۸:۲۲۴) اجزاء فرمول فوق شامل کل جامعه =N و تعداد مورد نیاز =n می باشد در این تحقیق فاصله مناسب ۵ بوده است. ابزار ابزار مورد استفاده در این پژوهش آزمون محقق ساخته ۲۶ ماده ای می باشد.

روش تهیه مقیاس بدین گونه بود که ابتدا تعداد زیادی ماده که به نظر می رسید با موضوع پژوهش مربوط باشد ، جمع آوری شود و در مرحله بعدی ارائه ماده ها به افراد صاحب نظر درامر زندانبانی مواد همپوش و اضافه حذف و برخی دیگر به آن اضافه شد سرانجام تعداد ۲۶ سؤال در مقیاس نهایی باقی ماند .پرسشنامه شامل ۴ خرده مقیاس با عناصر فعالیتهای زندان ، معیشت خانواده، حساسیت نسبت به خانواده و احساس فرد نسبت به شرایط است. پایایی و اعتبارپرسشنامه با استفاده از روش آماری زوج و فرد بین اجزای مختلف همبستگی اجرا گردید.

نتایج حاکی از آن است که ضرایب حاصل در حدود مورد قبول قرار دارند.ضریب پایایی بین اجزای خوشة معیشت خانواده ۹۶/۰،حساسیت خانوادگی ۹۵/۰،شرایط روانی ۹۰/۰و تاثیر فعالیت های زندان ۸۸/۰بوده است. بنابراین می توان گفت بر اساس اصول روان سنجی پرسش نامه و نتایج حاصل از اجرا قابل قبول است، در زمینه اعتبار پرسشنامه از طریق مشورت با دست اندرکاران امر زندانبانی ، مربوط بودن ماده های پرسشنامه مورد تأیید قرار گرفت. از نظر چگونگی تهیه پرسشنامه بدین ترتیب اقدام شد که تعداد زیادی سوالاتی که تصور می شد با موضوع مورد بررسی ارتباط دارد جمع اوری گردید آنگاه با اجرای محدود تمام ماده هایی که بایک دیگر همپوشی داشت حذف گردید. سرانجام تنها ۲۶سوال در پرسشنامه نهایی باقی ماند.

همچنین از نظر اعتبار صوری سوالات بر اساس گزارشات حین اجرا مشکلی مشاهده نشد. یافته های تحقیق اطلاعات جمعیت شناختی براساس حجم جامعه تعداد ۱۰۰ نفر به صورت نمونه گیری منظم برگزیده و پرسشنامه توسط مددکاران زندان اجرا گردید اطلاعات جمعیت شناختی نمونه از افراد زیر است: در نمونه گیری نهایی ۹۷ پرسشنامه مورد بررسی قرار گرفت و ۳ پرسشنامه بدلیل مخدوش بودن و عدم امکان تحلیل حذف گردید. محدوده سنی اعضای نمونه بین ۴۷ ۲۲ سالگی و میانگین آن ۵/۳۱ بوده همة اعضای نمونه متأهل و حداقل دارای ۱ فرزند بودند. میانگین تعداد افراد تحت پوشش هر عضو نمونه ۳ نفر بوده. وضعیت سواد نمونه ۲۳ درصد بیسواد ، ۶۲ درصد در سطح دبستان و بقیه در سطح راهنمایی بودند. از نظر وضعیت جرم ۲۶درصد قاچاق و جرائم مرتبط با مواد مخدر، ۱۳ درصد جرائم مرتبط با اسلحه ۴۶/۰ سرقت و بقیه مرتکب سایر جرائم بودند.

● فرضیه های تحقیق

▪ گرایش زندانی به انجام فعالیتهای فرهنگی و اصلاحی در حبسهای درازمدت رو به کاهش می رود.

▪ در حبسهای درازمدت در وضعیت معیشتی و درآمد خانواده زندانی اختلال ایجاد می گردد.

▪ در حبسهای طولانی فرد نسبت به شرایط زندگی خانواده و تربیت فرزندان کم توجه می شود.

▪ در حبسهای درازمدت در شرایط روانی فرد اختلال ایجاد می شود.

یافته های حاصل از تحلیل آماری فرض مبنی بر اینکه «گرایش زندانی به انجام فعالیت های فرهنگی و اصلاحی زندان برای حبس های درازمدت رو به کاستی می رود» با توجه به داده های حاصل از سؤالات مربوط به خوشة فعالیت های زندان تایید می گردد. به عبارت دقیق تر از آنجا که مقدار P مشاهده از P بحرانی بالاتر بوده است، در سطح ۰۵/۰ فرضیه تأیید شده است. در واقع معلوم شد بعد از گذشت چند سال در حبس امکان بازپروری و تغییر و اصلاح رفتار فردکاهش می یابد و فرد فاقد انگیزه و شوق کافی برای حضور در فعالیت های فرهنگی منجر به اصلاح رفتار است.این شرایط را می توان نوعی نقض غرض نامید. فرضیه مربوط به «اختلال در وضعیت معیشتی و درآمد خانوار ناشی از زندانی شدن فرد» با توجه به داده های حاصل از سؤالات مربوط به خوشة وضعیت معیشتی تأیید می گردد.

به عبارت دقیق تر از آنجا که مقدار P مشاهده شده ازP بحرانی خیلی بیشتر است این فرض در سطح کمتر از ۰۵/۰تأیید گردید.

این یافته بدین معنی است که اکثر قریب به اتفاق آزمودنی ها تأیید کرده اند بر اثر حبس خانواده های آنها دچار مشکلات مالی شده اند واین امر می تواند کل فرایند بازپروری و بازگرداندن توام با عزت فرد به جامعه و پذیرش از سوی خانواده و جامعه را مخدوش کند.

فرض مربوط به فقدان حساسیت نسبت به شرایط خانواده و اوضاع و احوال آن به داده های برگرفته از سؤالات مربوط به خوشه حساسیت نسبت به خانواده تأیید نگردید. به عبارت دیگر از آنجا که مقدار P مشاهده شده کمتر از P بحرانی بود، این فرض تأیید نشد. در واقع فرد همچنان نسبت به خانواده و فرزندان احساس مسوولیت نموده و برای آنچه برای آنها پیش می آید، حساسیت نشان می دهد. خوشه مربوط به حساسیت خانوادگی شامل دو بخش فرعی حساسیت نسبت به تربیت فرزندان و کانون خانواده است.

که درهر دو مورد فرض دایر بر عدم حساسیت نسبت به تربیت فرزندان و کانون خانواده رد گردید. این یافته به نوعی حاکی از پایایی داده های مربوط به این خوشه و انسجام درونی آن نیز هست که در بخش مربوط به پایایی و اعتبار پرسشنامه پیشتر مورد بررسی قرار گرفت. فرض مبنی بر «تأثیرپذیری حالات روانی فرد در نتیجة حبس درازمدت » را با توجه به داده ها و تحلیل آماری با قید احتیاط می توان تأیید کرد. در واقع حد فاصله P مشاهده شده و بحرانی آنقدر کم است که به زحمت میتوان فرض را تأیید کرد. دربخش بحث و نتیجه گیری در این مورد بیشتر توضیح داده می شود.

● بررسی سؤالات و پاسخهای ارائه شده:

۱) پس از طی این مدت احساس خاصی نسبت به شرایط موجود ندارم. در پاسخ به سؤال اول ۵۰ درصد از نمونه به گزینه های کاملاً درست و درست اشاره کردند در واقع این یافته دیدگاه محقق مبنی بر اینکه فرد با گذشت زمان تقریباً حساسیت خود را از دست داده است تأیید می نماید.

۲) برخلاف سالهای قبل شور وشوقی برای رسیدن روز ملاقات ندارم. ۵/۴۳ درصد از افراد نمونه در واکنش به این سؤال گزینه های کاملاً درست و درست را انتخاب کردند.

۳) شمارش ایام هفته ، ماه و سال را مدتی است کنار گذاشته ام. ۸/۵۴ درصد از افراد به این سؤال گزینه های کاملاً درست و درست را انتخاب کردند

۴) خانواده ام اشتیاق اولیه را برای ملاقات نشان نمی دهند. ۴/۷۵ درصد از افراد با این سؤال موافق بوده اند.

۵) مشکلات ملاقات، سختی آن و اینکه خانواده ام نمی توانند هر بار به ملاقات بیایند، بخش عمدة گفتگوی مدت ملاقات را به خود اختصاص می دهند. در جواب به این سؤال ۵/۷۳ درصد گزینه های کاملاً نادرست و نادرست را انتخاب کردند.

۶) احساس می کنم از حرفهای خانواده ام بوی ناراحتی و جدایی می آید. ۹/۶۱ درصد از افراد نمونه گزینه های عدم موافقت را انتخاب کردند یعنی اینکه این نظریه را رد می کنند.

۷) خانواده ام در زمینه تأمین معاش مشکلات زیادی دارند. ۴/۵۶ درصد از افراد این را تأیید کرده اند.

۸) هر چند برایم اهمیتی ندارد ولی می دانم آموزش و تربیت فرزندانم به حال خود رها شده است. ۵۰ درصد اعضای نمونه با این گزینه مخالف بوده اند.

۹. بعد از گذشت این مدت برای من اهمیتی ندارد چه به روز خانواده ام می آید. ۶۸ درصد از افراد گزینه های حاکی از موافقت را انتخاب کرده اند.

۱۰) مدتی است که خانواده ام سعی دارند به بهانه های مختلف زمان ملاقات را کوتاه تر کنند.

تقریباً ۴۵ درصد از افراد گزینه های کاملاً درست و درست را انتخاب کردند.

۱۱) خانواده ام سعی می کنند به من بفهمانند دائماً به ملاقات من نیایند. تقریباُ ۵۰ درصد با این امر موافق بوده اند.

۱۲) بعد از این همه وقت دیگر اهمیتی ندارد در زندان چه پیش می آید. ۶۰ درصد از افراد گزینه های کاملاً درست و درست را برگزیدند.

۱۳) با گذشت زمان نسبت به شرکت در فعالیت های زندان کم حوصله تر می شوم. تقریباً ۹۰ درصد گزینه های کاملاً درست و درست را انتخاب کردندکه حاکی از آثار اندک فعالیت های بازپروری بعد از مدت طولانی حبس است.

۱۴) در جریان ملاقات متوجه شدم که فرزندم گستاخ و بی ادب شده است. ۶۰ درصد از افراد گزینه های گزینه های کاملاً نادرست و نادرست را انتخاب کردند.

۱۵) هر بار که خانواده ام به ملاقاتم می آید بیشتر متوجه می شوم از آینده و آزادی من ناامید شده اند. تقریباُ ۶۲ درصد از افراد به گزینه های کاملاً نادرست و نادرست جواب دادند .

۱۶) مشکلات مالی، گریبان خانواده ام را به شدت گرفته است. تقریباً ۸۴ درصد نمونه از مشکلات معیشتی خانواده ناراحت هستند.

۱۷) خانواده ام برخی مواقع به دلیل مشکلات مالی به ملاقاتم نمی آیند. ۵۵ درصد نمونه این مورد را تأیید کرده اند.

۱۸) خانواده ام به تازگی گفته اند دیگر تحمل ادامه این شرایط را ندارند تقریباُ ۵۶ درصد از نمونه فقدان این شرایط را گزارش کرده اند که حاکی از توجه خانواده ها به فرد زندانی است.

۱۹) در ابتدای حبس برای شنیدن اخباری از خانواده لحظه شماری می کردم ولی الان دیگر این گونه نیست.

تقریباُ ۶۴ درصد از افراد به این سؤال پاسخ درست یا کاملاً درست را انتخاب کردند

۲۰) می دانم که گرایش به خلاف فرزندم ناشی از عدم حضور من در خانواده است. ۶۴ درصد از افراد گزینه های درست یا کاملاً درست را انتخاب کردند.

۲۱) زمانی که بیرون از زندان بودم مجبور بودم فرزندم را بشدت کنترل کنم، الان می دانم با نبود خودم در خانه به هر کاری از جمله شرارت و آزار و اذیت دیگران دست می زند. ۶۶ درصد از افراد نمونه به این سؤال پاسخهای منفی را انتخاب کردند.

۲۲) از یکی دو سال اخیر احساس می کنم دیگر روز ملاقات برایم شوق انگیز نیست. ۵۰ درصد از افراد نمونه در جواب این سؤال پاسخ منفی داده اند که حاکی از این است که خانواده زندانی با اینکه فرد مدت زیادی در حبس بوده ولی هنوز امید دارندکه زندگی شان دوباره سامانی بگیرد.

۲۳) سراسر مدت ملاقات با غرغر، ناراحتی و اوقات تلخی می گذرد. تقریباً ۶۰ درصد از افراد به این سؤال پاسخ منفی داده اند.

۲۴) خانواده ام از نافرمانی ، شرارت و خلافکاری فرزند (یا فرزندانم) بشدت نگران و ناراحتند. ۵۴ درصد از افراد به این سؤال پاسخهای درست یا کاملاً درست داده اند.

۲۵) برخلاف یکی دو سال اول حبس، دیگر لحظه شماری و روزشماری برای رسیدن روز آزادی را کنار گذاشته ام. تقریباُ ۶۰ درصد از نمونه به این سؤال گزینه های درست یا کاملاً درست را انتخاب کرده اند.

۲۶) پس از گذشت این مدت ، دیگر رغبتی به فعالیت در زندان حتی برای وقت کشی ندارم. تقریباُ ۹۰ درصد از افراد در جواب به این سؤال گزینه های درست یا کاملاً درست را انتخاب کردند.

بحث و نتیجه گیری

با توجه به تأیید شدن فرض مربوط به کاهش اثر فعالیت های فرهنگی در اثر حبس طولانی مدت، به نظر می رسد لازم است در زمینة کاربرد حبس طولانی با احتیاط بیشتر عمل شود و یا شرایط خاصی را برای محکومین به این حبس ها در نظر گرفت که در صورت برآورده شدن آنها امکان رهایی فرد وجود داشته باشد تأکید بر فعالیت های فرهنگی و مورد نظر گرفتن شاخص های بهبود رفتار فرد ازآن جمله است. این موضوع اهمیت خاصی دارد چرا که علاوه بر عدم تحقق هدف از حبس که همان تنبه و اصلاح فرد است می تواند باعث ناراحتی و تشویق فرد به خلاف به دلیل سرخوردگی و ناامیدی فرد نیز گردد که ارتکاب جرم در زندان پس از رهایی را شامل می شود. تأیید فرض مربوط به مشکلات معیشتی خانواده در نتیجه حبس فرد از جمله موارد مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد. به نظر می رسد با توجه به فردی بودن مجازات ، باید شرایط به گونه ای پیش بینی شود که خانوادة فرد از آثار سوء حبس برکنار باشند.

در این زمینه توجه به نقش سازمانهای رفاه و تأمین اجتماعی اهمیت خاصی دارد. یک موضوع مهم عدم تأیید فرض مربوط به حساسیت فرد نسبت به خانواده و فرزند است.

این وضعیت حاکی از وجود حمایت اجتماعی برای بازپروری فرد و پذیرش مجدد او از سوی خانواده و شاید اجتماع است.این واقعیت امکان بازپروری فرد در صورت اندیشیدن تمهیدات لازم را فراهم می آورد. بهرحال فرد انگیزه ای دارد که باید راه استفاده از آن توسط قانون گذاران و سایر دست اندرکاران مشخص شود. فرض مربوط به تأثیر پذیری حالات روانی فرد در نتیجة حبس با قید احتیاط قابل تأیید است. این یافته ها هماهنگی با دو فرض قبلی است که فرد ضمن امید داشتن به حمایت خانواده از وضع معیشتی آنان ناراحت و نگران بوده و این واقعیت زندگی او را تحت تأثیر قرار داده است.

▪ پیشنهادات

ـ بررسی امکان استفاده از مجازات های جایگزین حبس شامل ارائه خدمات آموزش فنی و حرفه ای و نیز مجازات مالی با توجه به جمیع جهات.

ـ فراهم آوردن امکانات حبس خانگی ، با توجه به نیاز خانواده به حضور سرپرست در خانواده.

ـ اندیشیدن تمهیداتی برای کاهش آثار مالی ناشی از حبس سرپرست بر خانواده با گسترش چتر حمایتی سازمانهای تأمین اجتماعی.

ـ گسترش فعالیت های فرهنگی برای خانوادة زندانیان دارای حبس درازمدت در کنار ارائه کمک های مالی به عنوان مکمل فعالیت های فرهنگی درون زندان برای فرد زندانی.

ـ تدوین دقیق روشهای تنبیهی و تشویقی برای محکومین حبس های درازمدت به منظور ایجاد انگیزه برای شرکت در فعالیتهای بازپروری.

Iranian Social Workers

   + ; ٩:۳٢ ‎ق.ظ ; شنبه ۱۳٩۱/۱۱/٧
comment نظرات ()
Get our toolbar!

.: Powered by Iranian Social Workers :.